Nga Fahri Xharra
Përfundimisht duhet të bindemi në ato fjalë sa t’ëmbla aq edhe shpirtbardha , këshilluese dhe dashamirëse kombëtare të Naimit, se për shqiptarët dielli lindë në perëndim. Jemi dëshmitarë, sidomos ne të Kosovës dhe viseve tjera shqiptare të ish-Jugosllavisë se e kishim një periudhë të shkurtë kohore 1968-1981, kur filluam lirshëm të sillemi me bindje perëndimore; në kuptimin e shkollimit, në ngritjen e kulturës e sidomos të formimit tonë intelektual.
Një nga intelektualët e mëdhenj të kohës, kur neve na duhej një predikim shpirtëror që të dimë se nga të drejtohemi ishte edhe Krist Maloki nga Prizreni.
Lindi në Prizren më 8 prill. Mësimet fillore i mbaroi në vendlindje, pranë shkollës katolike të Prizrenit. Si nxënës i dalluar që ishte, përfaqësuesit e Austro-Hungarisë në Prizren e dërguan në Austri për t’i vijuar mësimet në shkollën e mesme. Studimet i ndoqi në Salzburg, në Vjenë dhe në Graz. Në moshën 12-vjeçare dërgohet me bursë për studime në Austri.
Aty kreu shkollën e mesme dhe mori dy doktorata; të parën me 1929 në Filozofi-Pedagogjike me temën “Die Grundprobleme der Kunsterziehungsbeëegung”; dhe të dytën në Jurisprudencë më 1934. Në Graz i përfundoi studimet për filozofi, histori të arteve dhe pedagogji. Qe profesor i rregullt i Akademisë Tregtare të qytetit të Gracit dhe profesor pranë këtij Universitet për letërsinë shqipe e ballkanike. Më 1966 qeveria austriake i akordon titullin Kryekëshilltar arsimor. Vdiq në nëntor 1972 në Grac të Austrisë.
Krist Malokit vetëm vitet e fundit i është botuar vëllimi “Refleksione” dhe “Oriental apo Oksidental”. Mund të pyesim, pse jo më herët, por më mirë jo, sepse përgjigjen e dimë.
Ku mbetem; të drejtohemi nga Lindja apo Perëndimi?
Kur një mikut ia dërgova të shkruar planin e Çubriloviqit (në gjermanisht) për zhbërjen e shqiptarëve (1937 ), ai më shkroi se gjermanët e moshuar (që ai njeh) e dinë shumë mirë, por po ata gjermanë e pyesin: si e harruan shqiptarët otomanizmin 500 vjeçar që e patën mbi supet e veta?
Krist Maloki në Revistën “Përpjekja Shqiptare”, 1937 (Oriental apo oksidental) shkruante: “ Lindorizma shqiptare është një sistem mendimesh, ndjenjash dhe instinktesh, si çdo sistem tjetër jetese, me një botëkuptim të tijën. Si më të parën karakteristikë të lindorit shqiptar marrim proverbin e çdo qelepirxhiu të pashpirt: “Haja qenit, pija qenit”. Lindori shqiptar i pret të gjitha të mirat për vete – qelepir – nga të tjerët; bota për të është një burim i pashterun mjetesh, qejfesh e lezetesh, të cilat ai i shfrytëzon me çdo mënyrë e metodë, pa pyetur se ku nget e ku vret. Detyrë të ndershme apo sakrifica vetmohuese ndaj botës pranë nuk njeh kurrë lindori shqiptar. Përkundrazi, ushujza lindore, e pangijshme, i ngjitet trupit të përbashkët dhe shoqëror dhe ia thith gjakun pa asnjë droje e kujdesje.
Dhe në vend që të turpërohet për veprën shkatërrimtare të vetën, lindori shqiptar bëhet edhe ma kryenalt, ma kapadai, ma qejfli”. Shumë e qëlluar!
Shikoni, miq të nderuar, kur të lexoni copëzën e shkrimit në vijim do të shihni se edhe sot ne shqiptarët mendojmë në mënyrë orientale (lindore): “Lindori shqiptar nuk njeh turp, ai nuk ka cipë që t’i nxihet. Lindori shqiptar është i zoti për të gjitha turpet. Shet babë e nanë, besën e nderin e vet, për mos me thanë: shpirtin e trupin e vet; vetëm e përvetim që t’i shkojë kungulli mbi ujë. Idealet e lindorit shqiptar janë kolltuku e llokma; dhe për t’i siguruar vetes këto të mira, ai përdor çdo mjet. Bëhet, kur e do nevoja edhe patriot edhe tradhtar, monarkist e bolshevik, përparimtar e reaksionar, e madje edhe shok i fortë me të tjerë. Porse, në shpirtin e vet është Lindori kryekëput rrënimtar, është shkatërrues dhe bashkohet me të tjerët si ata ujqtit që vejnë së bashku në pre, por që e shqyejnë shokun e vet, kur dobësohet apo plagoset udhës. Sepse, Lindori shqiptar i ka instinktet e ujkut vetjak, të ujkut tek. Vendi ku ushqehet dhe maje Lindori shqiptar është atdhe për te. Jo sepse e do, por sepse e shfrytëzon; dhe e shfrytëzon pa pikë turpi, dhimbje e kujdesje…” (po aty).
Edhe sot në mbarë shtrimin shoqëror e politik, domethënë ndër marrëdhëniet e shqiptarit me shqiptarin dhe ndër marrëdhëniet e shqiptarit me shtetin e tij është futur e përhapur shpirti i të menduarit lindor si një epidemi rrënimtare dhe e cila e ka deformuar karakterin e drejtë të shqiptarit në një bollë amorfe. Apo jo?
Edhe unë që kam jetuar dhe punuar në Perëndim, por edhe ju të gjithë që jeni atje e keni kuptuar mirë se: “Perëndimorja e vërtetë tregohet pikësëpari në kryerjen e një detyre të ndershme, fund e maje për hatër të asaj detyre dhe pa qenë i shtyrë nga zori, nga ndonjë dëshirë e sjellë apo nga shkëlqimi i ndonjë fitimi material. Heroizëm s’kërkohet prej askujt, porse lartësia morale e një perëndimori matet me gradën e vetëmohimit dhe vetëflijimit rreth një ideje të lartë, rreth një ideje që s’ka punë me kolltuqe apo llokma.
Detyra e përditshme e një perëndimori është: “Vepro gjithmonë në një mënyrë të atillë që sjellja jote të jetë shembull dhe rregull mbarëvajtjeje për të gjithë; sillu si njeri i butë me të tjerët, pa hile; pranoje, nderoje dhe çmoje çdo njeri pa qëllime dhe prapamendime lindore. Dhe këto të gjitha kërkohen dhe detyrohen tek çdo njeri i madh a i vogël, pasanik apo i varfër, shkollar apo bilmez – jo nëpër premtime materialiste apo frikësime fetare, por vetëm e përvetëm në emër të një njerëzimi të lartëm, i cili mbështetet mbi ato të drejta hyjnore që kanë mbirë në zemrën e çdo njeriu pak a shumë normal” (nga Krist Maloki).
Dhe shpirti fisnik i një perëndimori është pikërisht ajo dhimbje mëshire dhe flijeplotë që drejtohet kundrejt çdo krijese nevojtare, por sidomos kundrejt çdo njeriu fatmjerë, kundrejt çdo populli varfanjak, e më së forti kundrejt kombit të vet në rrezik.
Larg jemi e edhe më larg do retro-shkojmë, nëse e vazhdojmë mënyrën e të menduarit dhe të vepruarit të sotëm në të dy shtetet shqiptare.
