Nga Apostol Vaso
Nuk më intereson qëndrimi i Zgarbit për Bylisn, as qëndrimi i Cekës për Ilirët.
Mua më intereson metodika e të dyve bashkë, e cila rezulton e njëjta.
Kur Zgarbi shprehet se Bylisi është grek, sepse bazohet tek metoda e gjykimit se çdo amfiteatër i lashte është grek, deri këtu ai nuk bën ndonjë gabim…, por ndërkohë harron diçka, sepse edhe Rilindja Europiane mbështetet mbi këndvështrimin e filozofisë së Greqisë së Lashtë. Ai e merr të mirëqenë se të gjithë autorët italianë të Rilindjes Europiane janë italianë, megjithëse funksionojnë si grekë të lashtë. Madje, italianët dhe Zgarbi, prandaj krenohen që veçojnë nga popujt e tjerë, sepse ata nëpërmjet “bijëve” të vet, na sollën të pastër mendimin e lashtë me veprat e tyre.
Por, që të sjellësh mendimin e filozofisë së Greqisë së Lashtë duhet të mendosh si ata dhe jo si ne, as si grekët e sotëm…, madje edhe kur përmend detaje apo imtësi të jetës dhe veprës së autorëve të Rilindjes.
Sa për Cekën, kur këmbëngul që autorë të ndryshëm shprehen se matanë, këtij lumi ose asaj kodre nuk ka grekë, por ka barbarë, nuk bën gabim, ndërkohë edhe ky harron diçka shumë thelbësore, që është Amfiteatri… Amfiteatri i Bylisit nuk është Teatri Kombëtar që prishi Rilindja e ditëve që jemi duke përjetuar çdo ditë, nëpërmjet Kryerilindasit tonë në ekranet televizive.
Amfiteatri, në fakt është koncepti bazë, të cilin e mënjanojnë të gjithë sa unë përmenda.
Në fakt, ai, Amfiteatri është koncepti që ndan metodikën e Greqisë së Lashtë nga medodika e protagonostëve tanë në diskutimin për Bylisin, nëse është grek apo barbar…, madje Amfiteatri ndan metodikën edhe në gjykimin mbi Da Vinçin, i cili njihet si përfaqësuesi më i shquar i Rilindjes së filozofisë së Greqisë së Lashtë në fund të Mesjetës.
Le t’i marrim gjërat me themel, në mënyrë që të kuptojmë pse Da Vinçi si përfaqesuesi i Rilindjes italiane nuk është një barbar, por një “grek i lashtë”…
Amfiteatri i Lashtësisë Greke është një gjysem rrethi, krejt ndryshe nga ata romakë që nuk e respektojnë këtë fakt, sepse janë të mbështetur në një ligjësi krejt tjetër, domethënë jo tek diametri. Vendosja e spektatrorëve mbi ligjësinë strikte të qendrës së rrethit, është në Amfiteatrin e lashtë grek i gjithë sekreti i keqkuptimit sot.
Ky parim ndryshon krejtësisht nga vendosja e spektatorëve në amfiteatrin romak që është oval, apo rrethor. Në të parin parimi strikt i baraslargimit të spektatorit nga “aktorët” është bazuar në misionin e tij për pastrimin e shpirtit ose “katharsis”, ndërsa vendosja e spektatorëve e në amfiteatrin romak është e tillë, që ata që ishin paria e shoqërisë të kishin mundësi ta kënaqnin më shumë syrin, me gjërat që zhvilloheshin në arenë.
Nga kjo kuptojmë që në një Amfiteatër të Greqisë së Lashtë thelbësore ishte përcjellja e mesazheve që realizohej nëpërmjet koncepteve, të cilat konsideroheshin thelbi i Sigurimit të Qëndrueshmërisë së një shoqërie. Pra, për grekët e lashtë Demo-kracia (Kraci, struktura mbajtëse dhe Domos shoqëri) ishte struktura se si duhet të ndërtohej shoqëria për të qëndruar në këmbë e sigurtë.
Qyshkur koncepti në Greqisë së Lashtë quhet “logos”, atëherë që të realizohet “katharsisi”, kërkohet Dia-Logos, prandaj spektatorët në Amfiteatrin e lashtësisë greke janë vendosur sipas Dia-Metros, ku çdo njëri prej tyre ishte pjesë e formimit të një koncepti tjetër shumë të rëndësishëm që është Pan Metron, që në thelb është Situata më e Mirë e Mundëshme Teorike, e cila për të lashtët grekë quhet Ariston. Pra, që të realizohet “katharsisi” kërkohet një strukturë gjeometrike strikte ideale, ku çdo spektator të jetë ekzaktësisht një lloj i rëndësishëm, për të ndërtuar praktikisht dhe teorikisht Strukturën Ideale Mbështetëse ose Demo-Kracinë.
Ky këndvështrim na perballë me një fakt të pashpjeguar ende nga metodika “Zgarbi-Ceka”, e cila është thënia e Platonit në ballinën e Akademisë së vet, ku shprehet: “Asnjë injorant në gjeometri të mos hyjë brenda!”.
Nëse e konsiderojmë këtë thënie të lidhur me Strukturën më të Mirë Teorike të Ndërtimit të Shoqërisë Njerëzore që përmblidhet në një fjalë të vetme, siç është Demo-Kracia, atëherë ne mund të themi se çdokush që injoron këtë fakt të rëndësishëm të filozofisë së tyre, lehtësisht mund të kuptohet që për grekët e lashtë fjala më e saktë që do të përdornin do të ishte Barbar… për këdo që mendonte ose mendon, funksiononte apo funksionon ndryshe prej tyre.
Në këtë kuptimm nëse ne gjykojmë dyshen Zgarbi-Ceka, por edhe të tërë ne, qe në përditshmërinë tonë, nuk përdorim metodikën e Strukturës më të Mirë të Mundëshme Teorike të Ndërtimit të Shoqërisë Njerëzore, për grekët e lashtë do të rezultonim barbarë dhe jo si Da Vinçi dhe shumë prej personaliteteve të Rilindjes Europiane, që sipas këtij këndvështrimi rezultojnë “grekë të lashtë”…
