Shkruan Edibe Selimi Osmani*
Sa i përket vallëzimit popullor shqiptar të dhëna të dokumentuara për Tetovën me rrethinë nuk kemi. Në të mirë të këtij problemi flet kultura e lashtë e qytetërimit ilir, prandaj është më se e domosdoshme ta hulumtojmë substancën e lashtë dhe etnogjenezën e të parëve tanë të hershme të tyre.
Tetovarët, trashëguan kulturë që nga antikiteti. Sot, Valltarja Ilire, Menada është simbol i qytetit të Tetovës.
Sipas të dhënave arkeologjike, Valltarja e Tetovës apo Menada, u gjet gjatë gërmimeve arkeologjike të bëra më 1933, në afërsi të Çeshmes së Balezës. Kjo shtatore trupore e bronzit, daton që nga periudha ilire e shekullit VI para erës së re. Është me dimensione 9.4 centimetra e gjatë dhe 4 centimetra e gjerë. Valltarja Ilire, e përfaqëson Tetovën dhe gjendet në Muzeun Nacional të Shkupit.
Menada, një lloj nimfe, pasardhëse e Zotit Dionis, të verës dhe pjellorisë.
Sa i përket vallëzimit popullor shqiptar të dhëna të dokumentuara për Tetovën me rrethinë nuk kemi. Në të mirë të këtij problemi flet kultura e lashtë e qytetërimit ilir, prandaj është më se e domosdoshme ta hulumtojmë substancën e lashtë dhe etnogjenezën e hershme të të parëve tanë.
Veçojmë disa nga burimet e shkruar nga autorët antik:
Veshja e Valltares Menada
Në kokë ajo ka të vendosur një kurorë me grurë, dhe rreth belit mbështjellur me gjarpërinj[1] që lëpinin faqet e tyre. Shpesh menadat ishin të përfaqësuara me një gjarpër[2] në flokët e tyre, si shërbëtoret e Dionisit.
Vallet mistike
Nimfat, që ishin motrat e Dionisit të ri, janë menadat e para. Po këto gra kanë qenë pasardhëset e para të kësaj Perëndie. Sipas legjendës, kur Dionisi, nëpërmjet ritit do t’i ngjallte, ato bien në ekstazë, e humbin vetëdijen, egërsohen luajnë, vallëzojnë nëpër fusha e male. Duke e thirrur emrin e Dionisit të tyre, këndojnë himnin në emër të tij, duke i ra flejtës dyshe, enden prej një vendi në një vend tjetër, përpiqen duke përvetësuar njerëz të thjeshtë që i detyrojnë t’i shoqërojnë. Adhurimi i Kultit të Dionisit dhe menadave ishte kryesisht i shpleksur me të pirë, të shoqëruar me këngë e të dehur. Kuptohej (bahanalii) të jenë pasardhësit e tyre meshkuj dhe femrat. Ata kanë organizuar takime të fshehta dhe rituale për spastrim dhe flijim duke ra në agoni nën ritmin e daulleve[3].
Është pët t’u theksouar edhe studimi i arkeologut të njohur dardan prof.dr. Haxhi Mehmetaj, ku ndër të tjerat shkruan: “Figurinat e plastikës së imtë të periudhës arkaike të derdhura në bronz janë të eksponatit tonë me to, në fazën e hulumtimeve të tashme, në territorin e Dardanisë janë gjetur edhe dy figurina të femrave të derdhura në bronz, njëra nga Tetova, e cila paraqet Menadën dhe pozitën e vallëzimit apo ikje lozonjare para Satirit, dhe tjetra nga Janjeva, e cila paraqitet një atlete[4].
Gjetja e figurave të ngjajshme të valltares ilire përmes hulumtimeve arkeologjike do të sqaronte shumë çështje për njohjen e kulturës popullore të popullatës ilire të trevës sonë të lashtë.
Ka të ngjajë që shtatorja e Prizrenit, Menada e Tetovës dhe Atletja e Janjevës, të jenë punuar në njerën nga punishtet e antikitetit në Durrës apo Apolloni, por nuk përjashtohet mundësia që ato të jenë punuar në Dardani.[5]
Supozojmë se kemi të bëjmë me Menadën, Valltare Ilire, për një mendim të këtillë na jep mbështetje edhe ilirologu i njohur Aleksandër Stipçeviç, ku ndër të tjerat shkruan: “vetë emri i ilirëve përkatësisht i kryeparit të fisit të tyre Illyriosit, msheh në vete nocionin e gjarpërit. Prindërit e tij Kadmi dhe Harmonia, po ashtu shndërrohen në gjapërinj, kurse vetë Illyriosi e merr menjëherë pas lindjes fuqinë hyjnore prej gjarpërit”.[6]
Në këto vise banuan të parët tanë, ata që u quajtën Ilirët e mirëfilltë (Iliri propti diciti). Qenia dhe përhapja e kësaj kulture shpirtërore, brenda dhe jashtë këtij trualli, është e lidhur me një sërë faktesh historike e shoqërore. Këtu kanë ndikuar lidhjet e raporteve para shqiptare, si dhe mes popullit shqiptar dhe popujve të tjerë ballkanikë: parasllave, parabizantine, paraturke e tjerë që kanë ndikuar në formimin kulturor të saj.
* 7.4.2020 – Tetovë
