Shqipëria shfaqi një ritëm të paprecedentë në hapjen e kapitujve të negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Brenda 13 muajve, vendi arriti të hapë 33 kapituj te negociatave, të ndarë në 6 grupe, më shpejt se çdo vend kandidat në kohët e fundit. Edhe pse Brukseli e vlereson kete ambice te qeverise Shqiptare, vazhdon te na kujtoj se hapja e kapitujve dhe mbyllja e tyre janë dy gjëra krejtësisht të ndryshme.
Çfarë është IBAR?
Kur një vend kërkon të bëhet anëtar i BE-së, ai duhet të demonstrojë se ligjet, institucionet dhe mënyra e qeverisjes së tij janë në përputhje me standardet europiane. Ky proces organizohet nëpërmjet kapitujve ku secili mbulon një fushë specifike politikash, si bujqësia, transporti, mjedisi, drejtësia apo konkurrenca. Për çdo kapitull, vendi kandidat duhet të miratojë legjislacionin e duhur dhe të provojë se e zbaton atë në praktikë. Vetëm atëherë mund ta “mbyllë” kapitullin, domethënë ta konsiderojë të përfunduar.
IBAR-i është një raport zyrtar i Komisionit Europian që vlerëson nëse një vend kandidat ka bërë progres të mjaftueshëm në dy kapitujt më të rëndësishëm të procesit të anëtarësimit: Kapitulli 23, që mbulon gjyqësorin dhe të drejtat themelore, gjithashtu Kapitulli 24, që mbulon drejtësinë dhe sigurinë. Këta dy kapituj njihen si “Themelet” dhe sipas metodologjisë aktuale të BE-së, pa një vleresim pozitiv në këto dy kapituj, asnjë kapitull tjetër nuk mund të mbyllet.
Bashkimi Europian nuk mund të pranojë një anëtar të ri nëse shteti i së drejtës dhe lufta kundër korrupsionit nuk funksionojnë. Sado ne rregull mund te jene kapitujt e tjere ne leter, pa themele të shëndosha institucionale, gjithcka mbetet e brishtë.
Si u krijua ky mekanizëm?
Për të kuptuar IBAR-in, duhet të evidentojme si dështoi modeli i mëparshëm. Për dekada, modeli i vjetër i zgjerimit lejonte vendet kandidate të mbyllnin zyrtarisht kapitujt mbi bazën e ligjeve të miratuara pa bere nje vlersim te zbatimit praktik te tyre. Bullgaria dhe Rumania, të cilat ju bashkuan BE-se ne vitin 2007, u bënë shembull i këtij problemi, kur BE-ja dha miratimin per antaresimin e tyre duke u mjaftuar vetem me perafrimin e legjislacionit, pa adresuar problemet me korrupsion dhe shtetit të së drejtës, te cilat vazhduan edhe pas anëtarësimit. Vendet anëtare dolen në një përfundim të qartë: anëtarësimi nuk e zgjidh problemin nëse themelet nuk janë ndërtuar siç duhet. Bazuar në përvojën e fituar nepermjet problematikave te hasura me keto dy shtete, metodologjia e mbylljes së kapitujve ndryshoi, duke rezultuar në një politikë që kërkon përafrimin e legjislacionit dhe zbatimin e tij të zhvillohen paralelisht.
Në vitin 2019, Franca bllokoi hapjen e negociatave me Shqipërinë, duke kërkuar një reformim të procesit dhe garanci më të forta për zbatimin e reformave. Pergjigjia qe Komisioni Europian prezantoi në shkurt 2020 ishte një metodologji të re zgjerimi, e cila vendosi theks më të madh te shteti i së drejtës dhe te rezultatet konkrete në terren. Parimi i metodologjise se re bazohet ne faktin se progresi nuk vlersohen vetem mbi ligjiet miratuara por dhe nga standarti i zbatimit te tyre. Paralelisht u krijua dhe IBAR, si instrument i kësaj metedologjie.
Çfarë ka bërë Shqipëria?
Raporti i Komisionit Europian vlerson dy arritje referuar kapitjuve 23 dhe 24, duke filluar nga reforma ne drejtesi, ku procesi i vetingut eshte nje rast unik në historinë e zgjerimit europian dhe ka dhënë rezultate konkrete. Gjithashtu si pjesë e reformës së re në drejtësi, një rëndësi e veçantë i kushtohet vlerësimit të SPAK-ut. Struktura e specializuar kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar ka ndërtuar një rekord të rezultatesh dhe vlerësimi që arriti te merte nga Komisioni, “Rezultate konkrete fillestare” është një notë që për standardet e raporteve të zgjerimit nuk jepet lehtë.
Çfarë identifikon BE si mangësi?
Raporti i Komisionit për vitin 2025 është i drejtpërdrejtë: Shqipëria mbetet “mesatarisht e përgatitur” në fushat kyçe të Grupit 1, dhe raporti i emerton problemet pa lënë vend për interpretim.
Korrupsioni cilësohet si “i përhapur gjerësisht në sektorë të cenueshëm, duke prekur si sferën publike ashtu edhe atë private”, ndërsa korniza institucionale për parandalimin e tij vazhdon të ketë “ndikim të kufizuar”. Liria e medias është zona ku Shqipëria merr vlerësimin më të ulët. “Progres i kufizuar” gjatë periudhës së raportimit, ku mungon pavarësia editoriale e cila cenohet nga mbivendosja e interesave biznesore dhe politike, pronësise të përqendruar dhe burime financimi të paqarta. Raporti shënon se rekomandimet e vitit të kaluar në këtë fushë “nuk janë zbatuar”, një konstatim jashtëzakonisht i ashpër për standardet e Komisionit. Gjithashtu reforma zgjedhore gjithëpërfshirëse, e rekomanduar vazhdimisht nga OSBE/ODIHR dhe Komisioni i Venecias, mbetet e pa implementuar plotesisht edhe pas zgjedhjeve parlamentare të majit 2025.
Çfarë ndodh tani?
Komisioni Evropian e ka cilësuar objektivin e vitit 2027 për përfundimin e negociatave si ambicioz, por “në rrugën e duhur” gjithmonë neqoftese arrin te ruaj te njejtin ritem reformash. Komisionerja për Zgjerim, Marta Kos, e ka thënë qartë në nëntor 2025: “Hapja e të gjitha grupeve është arritje e madhe, por mbyllja e tyre është çmimi i vërtetë.” Sa i përket IBAR-it, Komisioni nuk ka dhënë ende një datë zyrtare.
Historia e zgjerimit të BE-së na tregon se ndërtimi i institucioneve dhe funksionimi i tyre i janë dy sfida krejtësisht të ndryshme. IBAR-i u krijua pikërisht për tu siguruar që këto dallime të zgjidhen para se procesi i anëtarësimit të hyjë në fazën e tij përfundimtare: nëse lufta kundër korrupsionit është sistematike dhe jo rast i izoluar, nëse media mund të funksionojë pa presion, nëse reformat kanë ndryshuar jo vetëm ligjet por edhe mënyrën si funksionon shteti në praktikë. Kjo nuk është pyetje burokratike. Është sfida kryesore e anëtarësimit
