Media austriake “Der Standard” i ka kushtuar një artikull ministres shqiptare të Inteligjencës Artificiale, “Diella”, e prezantuar nga kryeministri Edi Rama si pjesë e luftës kundër korrupsionit. Artikulli thekson se Diella është krijuar për të luftuar korrupsionin, por ironia është që krijuesit e saj po përballen me drejtësinë pikërisht për atë që duhet të minimizonte.
Ajo duhej të siguronte që tenderët publikë të zhvilloheshin në mënyrë efikase dhe pa ryshfet. Artikulli ngre pikëpyetje mbi ligjshmërinë dhe funksionimin e këtij projekti, ndërsa opozita e ka cilësuar fasadë propagandistike dhe fasadë virtuale për të fshehur vjedhjet gjigante të përditshme të qeverisë.
Ndërkohë, SPAK ka vendosur në arrest shtëpie ish-drejtoreshën e AKSHI-t dhe zëvendësen e saj për akuza që lidhen me tenderët publikë. Nga ana tjetër, aktorja Anila Bisha ka ngritur një padi, pasi pretendon se fytyra dhe zëri i saj janë përdorur pa leje për avatarin e “Diellës”.
Ajo pretendon se materiali video dhe audio ishte menduar vetëm për chatbot-in E-Albania dhe se kontrata përfundoi në fund të vitit 2025. Sipas artikullit, e ardhmja e ministres AI do të varet nga vendimet e proceseve gjyqësore në vijim.
Artikulli i plotë
“Diella” është ministrja shqiptare për Inteligjencën Artificiale. Sipas faqes së qeverisë, në fushën e saj të përgjegjësisë përfshihet digjitalizimi i plotë i proceseve shtetërore dhe integrimi i inteligjencës artificiale në sektorët kryesorë të vendit. Fillimi u bë pikërisht me vetë atë: Diella është një bot i inteligjencës artificiale, i veshur me kostum tradicional shqiptar, i krijuar për të luftuar korrupsionin. Por tani krijuesit e saj po përballen me drejtësinë.
Krahu i zgjatur i Ramës
Në shtator të vitit të kaluar, kryeministri Edi Rama prezantoi Diellën si anëtaren më të re të kabinetit të tij. Ajo duhej të siguronte që tenderët publikë të zhvilloheshin në mënyrë efikase dhe pa ryshfet. Sipas qeverisë, duke i kaluar këto vendime “jashtë ministrive”, procesi do të bëhej “100 për qind i pakorruptueshëm dhe 100 për qind i gjurmueshëm”. Dhe më tej, duke ironizuar problemin e nepotizmit: “Diella nuk ka kushërinj, sepse kushërinjtë janë një problem i madh në Shqipëri”. Më parë, boti ishte përdorur në platformën online E-Albania si asistente AI.
Në praktikë, pushteti mbeti te Rama, i cili e emëroi Diellën me dekret presidencial. “Ajo është vajza ime dhe është shumë besnike ndaj babait të saj”, deklaroi ai në atë kohë. Ministrja AI u zhvillua nga AKSHI, agjencia kombëtare shqiptare e informacionit, përgjegjëse për transformimin digjital dhe e varur drejtpërdrejt nga kryeministri.
Pikërisht për këtë arsye, ish-drejtori i Transparency International Albania, Lutfi Dervishi, deklaroi për “Zeit” se Diella “po fsheh korrupsionin e vjetër pas një softueri të ri”. Ideja e një sistemi prokurimi publik pa korrupsion tingëllon joshëse, por sipas tij kërkon një sistem transparent dhe me përgjegjësi reale — gjë që ai nuk beson se ekziston nën qeverisjen e Ramës. Në indeksin e perceptimit të korrupsionit të Transparency International, Shqipëria renditet në vendin e 80-të nga 180 shtete të analizuara.
Shkelje e ndarjes së pushteteve
Kreu i grupit parlamentar të Partisë Demokratike, Gazment Bardhi, e quajti Diellën “fantazi propagandistike” të Ramës dhe “fasadë virtuale për të fshehur vjedhjet gjigante të përditshme të kësaj qeverie”.
Partia e tij depozitoi padinë kundër ministres AI. Argumenti i saj është se Kushtetuta lejon vetëm njerëz realë në qeveri dhe se një algoritëm nuk mban përgjegjësi para qytetarëve. Për më tepër, sipas opozitës, dekreti shkel ndarjen e pushteteve, pasi krijon pa bazë ligjore një strukturë të re ministrore dhe i jep kryeministrit kompetenca të reja jashtë kuadrit kushtetues.
Frikësim dhe pengmarrje
Që në dhjetor, drejtësia nisi të merrej me krijuesit e Diellës. Prokuroria Speciale kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar vendosi në arrest shtëpie drejtoreshën e AKSHI-t dhe zëvendësen e saj. Sipas raportimeve të ORF, ato akuzohen se u dhanë tenderë kompanive mike. Për të larguar konkurrentët, thuhet se janë përdorur frikësime, kërcënime dhe madje edhe pengmarrje.
Në këtë kontekst pati kërkesa për dorëheqjen e Ramës, por ai u përgjigj: “Më parë njerëzit prisnin në radhë për çdo dokument, edhe për një vërtetim të thjeshtë. AKSHI u ka kursyer qytetarëve mbi 600 milionë euro dhe mbi 7000 vite kohë pritjeje”.
Fytyra e Diellës
Një proces i tretë gjyqësor lidhet me fytyrën dhe zërin e Diellës, të dhëna nga aktorja Anila Bisha. Sipas ORF, Bisha ka paditur qeverinë për përdorim të paligjshëm të avatarit të saj. Ajo pretendon se materiali video dhe audio ishte menduar vetëm për chatbot-in E-Albania dhe se kontrata përfundoi në fund të vitit 2025. Për përdorimin e saj si ministre AI, ajo thotë se nuk ka dhënë kurrë pëlqim.
Një përfaqësues i qeverisë i hodhi poshtë akuzat: “Sipas mendimit tonë, pretendimi është krejtësisht pa bazë”. Sa gjatë do të vazhdojë të ekzistojë Diella, “datëlindja” e së cilës figuron 19 janar 2025, do të varet tashmë nga disa vendime gjyqësore.
