Shprehjet e shkruara të Vazos së Duenos (pjesa e dytë e shkrimit Zbulim Sensacional)

Shkruajnë Fahri Xharra dhe Nusha Zhuba Hida

Të rikujtojmë, mendohet që shkrimi parë latin i gjetur nga një arkeolog gjerman, Heinrsch Dressel me 1880 në Romë, ku thuhet se ky ishte shkrimi i parë latin i shekullit VII-V para Krishtit, dhe mendohej që ishte një shkrim spiral i sabinëve. Sardanët shpjegojnë që është në gjuhën sarde. Më poshtë do të lexoni se është në gjuhën osko-umbriane. Pak e rëndësishme, sepse të gjithë popujt pellazgjikë të Apenineve e flisnin një gjuhë të njëjtë me ndryshime të vogla dialektore.
Sa për ilustrim po e përmendi një letër që më erdhi tani. Miku Luan Shmilli më shkruan: “Kam jetuar 7 vjet në afërsi të Gavoi, në Fonni që kufizohet me të (Sardenjë). Aty është qendra më e madhe e grumbullimit të djathit “pecorino sardo”, i njohur në botë… qendër e gjithë zonës. Qyteza është më e vogël se Fonni, por me zhvillim të mirë, ku hotelet, megjithëse më pak se Fonni (16 në një qytezë me 7 mijë a më pak banorë) shumë e civilizuar. Diskoteka e Gavoi, ku shkonim shpesh, më e mira ndofta në Sardenjë. Mbiemrat, Maloku, Buzi, Manka, flasin shqip. Mali Monte Spada, apo maja më e larte sarde, Genargentu (shqip Argjent) 1834 metra flet shqip! Pra, Roma fliste shqip apo jo?
Shkrimi i parë, pra është gjetur  i shkruar në Vazon e Duenos (shih fotot)

Ky është teksti i gdhendur në Vazon e Duenos: “Iovesatdeivosqoimedmitatneitedendocosmisvircosied  astednoisiopetoitesiaipacarivoidvenosmedfecedenmannamenomdvenoinemedmalostatd”.

Duke i ndarë shkronjat e shkruara tek Vazoja e Duenos në këtë mënyrë kemi këtë shkrim: “Iove sat deiv osqoi med mi tat neit Ed e ndo cos misvir co zi Ed Ast eD noi si opet oi te si ai pac a ri vo is Due nos med fe ce den ma nom ei nom due noi ne med maros tat od”.

Të shqipëruara:

“Iove-Zoti sat-Sot dei-Perendite iv-ju osqoi-oskoi med-medet  mi- (per me italiano) mua tat-jot, ty neit-qëndrove ed- Ed e-e ndo cos-ndo kush misvir-mizuir co-ke si-zi Ed

Ast-asht ed-Ed noi-nai si-zi opet-perseri oi-ai te-the si-zi ai-ai pa-pa-shikoj a-është ri-i ri jo-jo is-ish.

Due-dy nos-nesh med-medet fe-the ce-qe den-dhen ma-a nom-nam ei nom-nam due-dy noi-nesh ne-na med-medet maros-maraku tat-jot Od.

Përkthimi shqipen e sotme:

“Sot o Zot ju Perëndi, ju Oskoj, sa dhimbje për mua, për ty, qëndro Ed dikush mizor qe i zi Ed.

Është Ed ndonjë i zi përsëri, ai të ka pare, ishte jo aq i ri.

Dy prej nesh sa keq the janë n’dhe po është dhimbje, po dhimbje, dy prej nesh, dhimbje brenge për ty Ed”.
Këtu përmenden oskët, pra shkrimi për Oskët (oskanët) në librin “Roma fliste shqip” është në faqen 352: “Pra, oskanët e morën alfabetin etrusk në shekullin VII para Krishtit. Shumë kohë rendëm pas profesorëve të latinishtes për ta përkthyer. Dikush se njihte fare Vazon e Duenos, por dhe dikush u mërzit, kur i thonim se ky është shkrimi i parë latinisht dhe na shikonin me habi duke dashur të na thonin: “Jeni në vete? Ky nuk është shkrim latinisht”. Ata menjëherë na përgjigjeshin: “Ky mund të jetë i shkruar në të gjitha gjuhët e botës, por vetem në latinisht nuk është”.

Latinishtja klasike ishte në shekullin e parë para Krishtit, me shtrirjen e shtetësisë romake në italisht dhe ndryshimet shoqërore që pasuan, shqetësimi për pastërtinë e gjuhës lindi në Romë. Gjithashtu, nën presionin e spekulimeve gjuhësore greke, filloi një proces i rregullimit të gjuhës. Në këto kohë lulëzuan njerëz të letrave si Ciceroni, i cili ishte orator dhe filozof, si dhe politikan (ishte konsull në vitin 63 para Krishtit, viti i komplotit të Catiline); ose si Catullus dhe poetae novi, të cilët revolucionarizuan gjuhën poetike. Shkrimi nuk ishte i panjohur as për kondotierët “e përafërt” si Cesare, i cili u admirua shumë për stilin e tij të qartë, dhe prej të cilave dy vepra ende të studiuara dhe vlerësuara mbeten: “Lufta Galike” (Komentarii de bello Gallico) dhe “Lufta Civile” (Komentarii de civilë të mirë).

Latinishtja Perandorake dhe Latine e Vonë u bënë të rëndësishme si gjuhë zyrtare e Perandorisë Romake, e përdorur si gjuha franca, veçanërisht në pjesën perëndimore të saj. Në Lindje, kjo idiomë solli ndryshime të dukshme midis shekujve të parë dhe të katërt në Gadishullin Ballkanik (në Daçia, i rindërtuar si provincë në gjysmën e dytë të shekullit të tretë në jug të Danubit, në Moesia, madje edhe në Maqedoninë Veriore, ku ata do të lindin në të pestin shekulli dy perandorë bizantinë të gjuhës amtare latine) dhe në disa zona të Azisë (përfshirë Berytus, selia e një prej shkollave më prestigjioze të ligjit në botën romake,

Sidoqoftë, ai nuk arriti të minonte komunὴ διάλεκτος koinè diàlektos si gjuhë e kulturës dhe përdorimit në Mesdheun lindor, madje as në Konstandinopojë, një qytet në të cilin latinishtja, mjaft e përhapur sidomos midis klasave të larta deri në rreth vitit 450, po tërhiqej gjithnjë e më parë përpara tek greqishtja, e cila u bë në dekadën e tretë të shekullit VII, gjuha zyrtare e Perandorisë Romake Lindore, ose Perandorisë Bizantine, e cila do të zgjasë deri në 1453.