Nga Zef Preçi
Shkak për këtë koment është një bashkëbisedim i gjatë që pata këto ditë me intelektualen e mirënjohur dhe aktivisten civile, Irena Beqiraj. Fjala është për të gjetur një lloj përgjigjeje se pse administrata jonë shtetërore është rrënuar kaq shumë, për të ardhur në nivelin e sotëm të dominuar nga mediokriteti, mosrespektimi i rregullave të shkruara, vënia pa kushte në shërbim të elitës politike qeverisëse dhe oligarkisë së lidhur me të, përdorimi gjerësisht si kontingjent i propagandistëve elektoralë për partinë drejtuese, si dhe shndërrimi i një pjese të saj në përfituese të drejtpërdrejtë të fondeve publike, lejeve e licencave, etj. Domethënë, veprimi i kësaj administrate në kushtet e konfliktit të interesit dhe, thelbësisht, në dëm të interesit publik.
Si rezultat, një numër gjithnjë e më i madh qytetarësh, edhe pse të shkolluar e të sprovuar në nivele të ndryshme të qeverisjes qendrore dhe vendore, me vullnet për të kontribuar në të mirën e përbashkët, ndjehen të përjashtuar nga të mirat publike, nga jeta publike, etj. Ata shihen nga pushteti si kërcënim apo si rrezik dhe mbeten thjesht një subjekt i kontributeve në tatime-taksa, por kurrsesi nuk respektohen apo përfshihen si aktorë që çojnë shoqërinë përpara. Domethënë, dija, ekspertiza, integriteti dhe reputacioni i kësaj kategorie shoqërore, ironikisht, bëhet “postblloku” që i nxjerr në pension qysh 50 vjeç dhe që i mban larg çdo angazhimi profesional publik.
Arsyetimi në kërkim të përgjigjes të çon padyshim te lidershipi i vendit, te motivet dhe interesat e këtij lidershipi që nxisin formësimin e administratës publike në dualitetin e njohur midis “teknikut” dhe “besnikut”, pa siguruar dot një balancë midis tyre, por duke anuar gjerësisht në favor të këtij të dytit.
Është qartësisht e provuar kudo në botën jodemokratike se interesi vetjak racional i motivon regjimet autokratike të punësojnë idiotë, pasi ata kanë më shumë gjasa të ofrojnë shërbim besnik dhe të jenë të bindur, sesa shërbëtorët më të zgjuar të shtetit autokratik. Diktatorët e suksesshëm e kanë kuptuar këtë me kohë. Edhe Sadam Huseini, dikur, i bashkonte hapur banditët në radhët e larta të partisë në pushtet Baath me teknokratë që dinin çfarë po bënin.
Ndoshta këtu gjendet edhe përgjigja për përfshirjen gjerësisht në administratën publike, si dhe në përfaqësimin politik (Kuvend), të individëve me të shkuar kriminale; të atyre që, kudo në Perëndim, janë subjekte të hetimit dhe eventualisht edhe të ndëshkimit penal, por që në Shqipërinë e dekadës së fundit njihen si “biznesmenë të suksesshëm” dhe janë përfitues të rëndësishëm kontratash të llojit PPP, investitorë strategjikë, etj., përveçse kryetarë bashkie dhe deputetë “të cilët i do komuniteti”, siç thoshte vetë KM Rama kohë më parë.
Nevoja që regjimet autoritare të promovojnë më pak të aftët është e lehtë për t’u kuptuar në teori, por rrallë është studiuar shkencërisht, pasi autokracitë ekzistuese ose ato aspirante, si jona, nuk i zbulojnë politikat e tyre të rekrutimit dhe promovimit.
Disa vite më parë, dy autore të njohura në Perëndim (A. Scharpf dhe Ch. Gläßel) shkruan një artikull interesant me titull: “Pse ata që nuk arrijnë rezultate të mira dominojnë organizatat e policisë sekrete: Dëshmi nga Argjentina autokratike”, shkrim që u botua në Revistën Amerikane të Shkencave Politike. Ata shqyrtuan karrierën e 4,000 oficerëve në institucionin kryesor të represionit shtetëror në Argjentinë gjatë diktaturës ushtarake 1975-83, duke pyetur: “Pse do të bënte dikush punë të ndyrë për regjimin? A janë këta njerëz psikopatë sadistë, fanatikë sektarë apo të detyruar nga regjimi të terrorizojnë popullsinë?”
Ata arritën në përfundimin se, ndërsa të gjithë këta faktorë mund të luajnë një rol, profili tipik i agjentëve të policisë sekrete është formuar më tepër nga nevoja e përditshme për të mbajtur një punë dhe për të fituar promovim. Përkthejeni këto konkluzione në një vend ku, qysh në vitin 2021, përqindja e popullsisë së Shqipërisë që jeton me më pak se 8.30 USD në ditë u vlerësua në 32.4%. Kjo shifër (8.30 USD në ditë) është një kufi ndërkombëtar varfërie i vendosur nga Banka Botërore për vendet me të ardhura të larta-mesatare. Domethënë, se sa e rëndësishme është një punë që siguron mjetet e jetesës për familjen, aq më tepër kur, në harkun e pesë viteve të fundit, treguesi i kufirit të varfërisë është rritur duke kapërcyer dukshëm 1/3 e popullsisë banuese gjithsej të vendit që kishte më 2021.
“Në konkurrencë me kolegë më të kualifikuar, zyrtarët me performanca të dobëta në fillim kanë pak shanse për t’u ngjitur në krye të pozicioneve më fitimprurëse”, shkruajnë autoret e sipërcituara. “Për ata që nuk arrijnë rezultate të mira, natyra e vështirë e punës së policisë sekrete ofron mundësinë për të sinjalizuar vlerën e tyre për regjimin dhe për të ecur përpara konkurrentëve për pozicione më të larta.”
E këtu mbërrijmë te patronazhistët tanë, domethënë te ajo pjesë e shoqërisë së sotme shqiptare që, nën trukimin e propagandës së qeverisë, por sidomos nën pamundësinë e sigurimit të “bukës së gojës”, është e lidhur pazgjidhshmërisht me pushtetin dhe shërben për të mobilizuar dhe ushtruar presion mbi familjen, fisin apo komunitetin ku bën pjesë, në këmbim të mbajtjes apo kapjes së një vendi pune si mënyrë penetrimi në sektorin publik; mandej duke e rritur këtë prezencë në varësi me pushtetin e deleguar nga “Lideri Suprem” dhe zgjatimet e tij në nivelet e ndryshme të administratës.
Këtu gjendet edhe shpjegimi për “sundimin e Njëshit” në partitë politike, nepotizmin, krahinorizmin, konfliktin e interesave, deri edhe “grabitjen me ligj” dhe pa ligj të fondeve buxhetore, pasurive publike dhe lejeve e licencave për llogari të klaneve sunduese që marrin peng të sotmen dhe të ardhmen ekonomike dhe potencialet zhvillimore të vendit tonë.
Domethënë, për shndërrimin, vetëm brenda një dekade, të qeverisjes së vendit në një shoqëri biznesi ekstra-kushtetuese të llojit “5D” (domethënë të kompanive të krijuara enkas) për të përcjellë “ligjërisht” në xhepat e “profitierëve” politikë 100% të buxhetit të shtetit, kontratave koncesionare, lejeve dhe licencave fitimprurëse, etj.
Është tronditëse të kuptosh se ajo që ishte e vërtetë për shërbimet argjentinase të sigurisë gjysmë shekulli më parë ka të ngjarë të zbatohet edhe për Shqipërinë e sotme. Në terma praktikë, 184 mijë punonjësit e sektorit publik të vendit, ose rreth ¼ e gjithë të punësuarve në Shqipëri (2024), “kontribuan” në sigurimin e më shumë se 55% të votave të emigrantëve në zgjedhjet e përgjithshme të vitit 2025.
Domethënë, pushteti aktual shfrytëzoi nevojën imediate për të siguruar mjetet bazë të jetesës (për shumicën) dhe përfitimet ekstra-ligjore (për pakicën drejtuese) të administratës publike për të arritur segmente të rëndësishme të emigracionit shqiptar jashtë vendit, të cilët, për ironi të fatit, kanë lënë vendin pikërisht për shkak të keq-qeverisjes së tij dhe humbjes së shpresës se Shqipëria mund të bëhet një vend ku mund të jetohet dhe punohet normalisht…
“Kapja e shtetit”, si një fenomen që vjen natyrshëm pas shtimit të korrupsionit të madh, fuqizimit të krimit të organizuar dhe bashkëjetesës së elitës politike drejtuese me të, ka shumë dimensione, dhe kjo që analizuam më lart është thjesht njëri nga instrumentet e kapjes.
