Për mijëra vjet, fuqitë botërore kanë shkëmbyer kontrollin mbi një ishull të vogël e të harlisur pranë bregut jugperëndimor të Shqipërisë.
Ishulli i Sazanit, një hapësirë toke prej 2.2 miljesh katrorë, shtrihet brenda Ngushticës së Otrantos, një kanal i ngushtë që ndan Italinë dhe Shqipërinë, dhe që ka shërbyer si një bazë e rëndësishme për fuqitë që kanë kërkuar të dominojnë detet Adriatik dhe Jon.
Nuk ka banorë të përhershëm në Sazan, megjithatë ai ka luajtur një rol kyç në historinë e Shqipërisë për më shumë se një shekull.
“Ishulli ka pa dyshim një histori të gjatë dhe të ndërlikuar”, – thotë Theodora Dragostinova, një profesoreshë historie në Universitetin Shtetëror të Ohajos, e cila merret me kërkime mbi Ballkanin. Me vendndodhjen e tij strategjike në buzë të Gjirit të Vlorës në Shqipëri, perandori të ndryshme – duke përfshirë romakët, venedikasit, britanikët dhe osmanët – e kanë kontrolluar atë.
“Është sigurisht një nga shembujt më të mirë se si vendndodhja mund të përcaktojë në mënyrë disproporcionale rëndësinë e një vendi të caktuar”, – vë në dukje në një email Petar Kure?i?, profesor i shkencave politike në Universitetin Verior në Kroaci.
“Nuk ka pasur një fuqi historike të rëndësishme në rajon (ose edhe jashtë tij) që nuk e ka kontrolluar ose nuk është përpjekur ta kontrollojë Sazanin.” Zotërimi i ishullit dikur ndihmoi në përcaktimin e kontrollit të Adriatikut, dhe bashkë me të qyteteve të panumërta portuale, si Venecia, Dubrovniku dhe Trieste. (Sot, zona vlerësohet kryesisht për bukurinë e saj ekologjike dhe potencialin për të tërhequr turistë.)
Në antikitet, romakët e përdornin Gjirin e Vlorës si një vend pushimi për anijet e tyre. Disa beteja kyçe gjatë Luftës Civile Romake – një luftë e ashpër midis Jul Cezarit dhe Pompeut të Madh nga viti 49-45 para Krishtit – ndodhën përgjatë brigjeve të Shqipërisë kontinentale.
Më shumë se 1 mijëvjeçar më vonë, në vitin 1264, venecianët dhe gjenovezët, duke luftuar për dominim në tregti, organizuan një betejë detare pranë bregdetit të Sazanit. Dhe deri në shekullin e 15-të, Sazani ishte bërë një post zyrtar detar për Perandorinë Osmane, shpjegon Steven Seegel, profesor i Studimeve Evropiane dhe Euroaziatike në Universitetin e Teksasit në Austin.
Ishulli i Sazanit është shtëpia e një rrjeti të gjerë tunelesh, kazermash dhe infrastrukturash të tjera ushtarake të braktisura. Meqenëse pak njerëz e kanë vizituar ishullin në dekadat e fundit, ekosistemi ka lulëzuar.
Të kthehemi shpejt në vitin 1912, kur Shqipëria shpalli pavarësinë nga osmanët. Papritmas, Sazani u bë një territor i diskutueshëm, me shumë kombe – Greqia, Shqipëria dhe Italia – që konkurronin për kontroll.
8 vjet më vonë, Italia mori në zotërim ishullin, të cilin e mbajti pasi Musolini erdhi në pushtet në vitin 1922.
“Forcat [e tij] në periudhën midis dy luftërave ndërtuan infrastrukturë mbrojtjeje atje, duke përfshirë kazerma dhe instalime ushtarake që rezultuan të rëndësishme për kontrollin e Detit Adriatik”, – thotë Seegel. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, italianët dhe, për një periudhë të shkurtër, gjermanët e pushtuan ishullin.
Kur Lufta e Dytë Botërore mbaroi, Shqipëria më në fund fitoi pronësinë e Sazanit si pjesë e Traktatit të Paqes së Parisit në vitin 1947. Ishulli më pas luajti një rol të spikatur në regjimin e Enver Hoxhës, i cili e udhëhoqi vendin nga viti 1944 deri në vdekjen e tij në vitin 1985. Qeveria e tij komuniste ishte izolacioniste dhe shtypëse. Figurat fetare dhe individë të tjerë që shiheshin si kërcënues për shtetin u burgosën, u internuan ose u ekzekutuan, dhe qeveria sekuestroi pronën private.
“Hoxha ishte i fiksuar pas idesë së një sulmi ushtarak kundër Shqipërisë”, – thotë Elidor Mëhilli, një profesor i asociuar i historisë në “Hunter College”. Me ndihmën e Bashkimit Sovjetik, një aleat i Shqipërisë, ai ndërtoi mbrojtjen e Sazanit, duke përfshirë mijëra bunkerë për t’u mbrojtur nga pushtimet dhe një rrjet sekret tunelesh të përdorur për të ruajtur nëndetëset. (Një memo sekrete e CIA-s nga viti 1961 i referohej Sazanit si një “Gjibraltar i Kuq në Mesdhe.”)
Kur marrëdhënia e Hoxhës me BRSS-në u shpërbë përfundimisht, thuhet se ai refuzoi të hiqte dorë nga disa nga nëndetëset. Sovjetikët, duke mos dashur të shkaktonin një konflikt duke kaluar ujërat e NATO-s për t’i rimarrë ato, i lanë anijet e tyre të çmuara të iknin.
Gjatë gjithë regjimit të tij, infrastruktura ushtarake në Sazan kishte funksione të dyfishta: mbrojtjen nga kërcënimet e perceptuara dhe ndihmën në parandalimin e largimit të shqiptarëve nga vendi, thotë Dragostinova. “Nga mënyra se si e shoh unë, ajo u bë një simbol i brutalitetit, fshehtësisë dhe paranojës së regjimit.”
Kur qeveria komuniste e Hoxhës ra përfundimisht në vitet 1990, “ishulli u rimor për kombin dhe natyrën”, thotë Dragostinova, dhe nga ana tjetër u bë një simbol i çlirimit për shumë shqiptarë. Në vitin 2010, qeveria shqiptare krijoi Parkun Kombëtar Detar Karaburun – Sazan, i cili përfshin Sazanin dhe është shtëpia e rreth 300 llojeve të bimëve dhe 40 llojeve të zogjve, të tilla si devija alpine dhe bufja euroaziatike, një nga llojet më të mëdha të bufëve. Me kalimin e kohës, parku kombëtar është bërë gjithashtu një strehë për fokat mesdhetare të rrezikuara, breshkat e detit Loggerhead që folezojnë dhe qindra flamingo.
5 vjet më vonë, thotë Mëhilli, Sazani u demilitarizua dhe u hap për publikun. (Teknikisht është ende një zonë e përjashtuar ushtarake, duke e vendosur atë nën juridiksionin e Ministrisë së Mbrojtjes së Shqipërisë.) Edhe pse pjesë të Sazanit janë hapur për turizëm, atij ende i mungon infrastruktura e rëndësishme dhe qëndrimet gjatë natës zakonisht janë të ndaluara. Vizitorët që shpresojnë të shohin shkëmbinjtë e tij gëlqerorë duhet të udhëtojnë me varkë brenda ditës.
Sot, Sazani është “një kapsulë kohore unike e Luftës së Ftohtë në mes të detit”, shprehet Mëhilli. Aty kanë mbetur ende rrjeti i tij i tuneleve si dhe relikte të bunkerëve të komandës, depove të armëve dhe strehimoreve bërthamore.
Mina të pashpërthyera dhe municione të tjera janë gjetur në ishull dhe afër tij, sipas disa raporteve të mediave. Meqenëse Sazani dikur strehonte oficerë ushtarakë dhe disa familje, ai kishte edhe një koleksion shtëpish, shkollash dhe klinikash mjekësore, thotë Mëhilli. (Pjesë të Sazanit, vëren ai, u plaçkitën gjatë trazirave civile në vitin 1997.)
Për shkak të historisë së gjatë të luftës në rajon, ujërat që rrethojnë Sazanin dhe në Gjirin e Vlorës janë të mbushura me anije të mbytura, kryesisht nga Lufta e Parë dhe e Dytë Botërore. Zona ka dhënë disa zbulime të rëndësishme arkeologjike dhe është bërë e njohur për zhytësit.
Meqenëse pak njerëz kishin qasje në ishull për dekada të tëra, ekosistemet e tij janë kryesisht të paprekura. “Nga perspektiva e një historiani”, thotë Mëhilli, “ky është një nga vendet e pakta relativisht të paprekura që kanë mbetur në Shqipëri që flet për historinë e saj të thellë”.
