Kryeministri Edi Rama vitin e kaluar e paraqiti përparimin e Shqipërisë drejt integrimit europian si një produkt të drejtpërdrejtë të përpjekjeve reformuese të qeverisë së tij, me reformën në drejtësi si gur themeli.
Reforma në drejtësi përbën një nga shtyllat kryesore të procesit të afrimit të Shqipërisë me Bashkimin Europian, pasi përmbush kriteret për forcimin e shtetit të së drejtës dhe luftën kundër korrupsionit.
Në kuadër të reformës në drejtësi u krijuan institucione të specializuara, si Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, SPAK, dhe Gjykata e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, të cilat kanë juridiksion për të hetuar dhe gjykuar zyrtarë të lartë publikë. Deri tani, ato kanë ushtruar kompetencat e tyre duke çuar përpara çështje kundër disa zyrtarëve të lartë, duke përmbushur në një masë të konsiderueshme objektivat e reformës.
Megjithatë, tension institucional u shfaq pas vendimit të Gjykatës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar për të pezulluar nga detyra zëvendëskryeministren Belinda Balluku për ndërhyrje të dyshuara në prokurimet publike.
Kryeministri Rama reagoi duke sugjeruar se gjyqësori ka tepër pushtet dhe duke e referuar pezullimin në Gjykatën Kushtetuese, me synimin për të zgjidhur konfliktin e kompetencave midis pushtetit gjyqësor dhe atij ekzekutiv në favor të këtij të fundit.
Kur kërkesa e tij në Gjykatën Kushtetuese nuk prodhoi efektin që synonte, Rama vendosi të propozojë ndryshime ligjore në nenin 242 të Kodit të Procedurës Penale.
Nëse këto ndryshime miratohen, një gjykatë nuk do të mund të pezullonte nga detyra zyrtarë kyç, përfshirë Presidentin, Avokatin e Popullit, Kryeministrin, Zëvendëskryeministrin, ministrat, anëtarët e Gjykatës Kushtetuese dhe kryetarin e Kontrollit të Lartë të Shtetit – siç ka bërë Gjykata e Posaçme në rastin Balluku.
Ky veprim tregon se Kryeministri Rama e ka shndërruar çështjen e zëvendëses së tij në një betejë personale kundër gjyqësorit. Duke vepruar kështu, ai duket se ka harruar deklaratat e mëparshme në të cilat lavdëronte drejtësinë, si për shembull: “Shumë nuk e kuptojnë pse partnerët tanë [ndërkombëtarë] bëjnë deklarata që favorizojnë qeverinë ose mua. Ata nuk kanë arsye të mbajnë anë dhe nuk është në natyrën e tyre. Ka vetëm një arsye të madhe dhe të qartë për mbështetjen e tyre, që shpesh tallet si mbështetje për ne: reforma në drejtësi.”
Sulm ndaj parimit të barazisë para ligjit
Amendamenti i propozuar nga Rama, që synon të përjashtojë mbajtësit e disa funksioneve të larta publike nga masa parandaluese e pezullimit nga detyra, ngre disa shqetësime themelore kushtetuese dhe procedurale sipas ligjit themeltar shqiptar.
Së pari, në lidhje me parimin e barazisë para ligjit, neni 18 i Kushtetutës sanksionon barazinë e qytetarëve para ligjit dhe ndalon diskriminimin e pajustifikuar. Përjashtimi kategorik i një grupi zyrtarësh nga një masë sigurie procedurale krijon një trajtim të privilegjuar që është vështirë të justifikohet mbi baza objektive dhe proporcionale.
Jurisprudenca kushtetuese ka theksuar vazhdimisht se dallimet ligjore duhet të bazohen në një qëllim legjitim dhe të përmbushin testin e proporcionalitetit.
Së dyti, në lidhje me qëllimin e masave të sigurimit, pezullimi nga detyra nuk është ndëshkues, por parandalues. Ai synon të mbrojë integritetin e hetimit penal duke shmangur rrezikun e ndërhyrjes në prova, dëshmitarë ose administratë.
Heqja e kësaj mase pikërisht për zyrtarët që kanë potencialin më të madh për ndikim institucional bie ndesh me logjikën e Kodit të Procedurës Penale dhe me parimin e efektivitetit të ndjekjes penale. Kjo ose do të pengonte punën e organit të akuzës, ose do ta detyronte atë të kalonte menjëherë në masa ndëshkuese më të rënda.
Së treti, në lidhje me ndarjen dhe balancën e pushteteve, Kushtetuta shqiptare vendos një sistem ekuilibri ku gjyqësori ushtron kontroll ligjor mbi veprimtarinë e zyrtarëve publikë.
Një kufizim ligjor i kompetencës së gjykatës për të vendosur masa parandaluese ndaj anëtarëve të ekzekutivit krijon një formë imuniteti funksional që nuk është shprehur në Kushtetutë, duke cenuar në mënyrë efektive balancën midis pushteteve.
Së katërti, sa i përket standardeve të shtetit të së drejtës dhe procesit të integrimit europian, raportet e Bashkimit Europian kanë theksuar vazhdimisht nevojën për të forcuar pavarësinë dhe efektivitetin e institucioneve antikorrupsion. Një ndërhyrje që kufizon instrumentet procedurale ndaj zyrtarëve të lartë rrezikon të perceptohet si regres në luftën kundër korrupsionit të nivelit të lartë.
Së pesti, në aspektin e sigurisë juridike dhe koherencës sistemike, amendamentet “ad hoc” në legjislacionin procedural, të motivuara nga rrethana specifike politike, minojnë parashikueshmërinë e së drejtës procedurale penale. Ato krijojnë perceptimin se ligjbërja po instrumentalizohet për interesa politike të momentit.
Zyrtarët e lartë nuk duhet të gjykohen ndryshe
Nga një analizë strikte juridike, ndryshimi i nenit 242 të Kodit të Procedurës Penale paraqet rreziqe reale për koherencën e sistemit të drejtësisë penale dhe për balancën kushtetuese të pushteteve.
Në vend që të forcojë garancitë procedurale, ai krijon një regjim të diferencuar për zyrtarët më të lartë të shtetit, duke dobësuar efektivitetin e ndjekjes penale pikërisht në nivelet ku korrupsioni ka ndikimin më të madh publik.
Mbështetja për reformën në drejtësi do të matet jo nga deklaratat politike, por nga gatishmëria e aktorëve politikë për të lejuar sistemin e drejtësisë të veprojë në mënyrë të barabartë dhe të pavarur ndaj çdo individi në vendin tonë, përfshirë zyrtarët publikë – dhe jo për ta penguar atë.
Çdo ndërhyrje që kufizon këtë kapacitet rrezikon të perceptohet jo si konsolidim i shtetit të së drejtës, por si një hap pas./BIRN
