Ka than' i moçmi: 

Gabimi i atij që punon me dëshirë dhe endje, është më i mirë se të qëlluarit e atij që punon pa dashur."

- Sami Frashëri

Një qiri për mësuesin e shkollës shqipe

Nga Arben Llalla 0

Me rastin e vrasjes së Papa Kristo Negovanit, (12.2.1905-12.2.2017)

Nga Arben Llalla

Gjatë revolucionit kulturor të shqiptarëve për hapjen e shkollave shqipe nga fundi i shekullit XIX dhe fillimet e shekullit XX janë vrarë nga turqit dhe grekët shumë mësues, të cilët çelën mësonjëtoret e para në gjuhën shqipe.

Një nga këta mësues që u masakruan nga grekët ishte Papa Kristo Negovani, i cili lindi në vitin 1875 në fshatin Negovan që ndodhet afër Kosturit (Kastoria) rrugës për në Edesa. Sot, ky fshat quhet Flamburia. Gjatë një vizite që bëra në vitin 2003, bisedova shqip me pleqtë e fshatit, të cilët ende e flisnin gjuhën e të parëve. Pra, nga ky katund ishte atdhetari Kristo Negovani (Harallambi). Në fshatin e lindjes Papa Kristo mbaroi shkollën fillore në gjuhën greke duke vazhduar më tej gjimnazin në Athinë. Pas tre viteve studimesh në Athinë ai i braktis ato, për arsye se një çetë kusarësh gjatë grabitjes së shtëpisë së tyre i vranë babanë. Pasi u kthye në vendlindje Papa Kristo filloi punë në shkollën greke të fshatit. Vitet shkonin dhe mësues Kristo Negovani shikonte se si brezi i ri në fshat po edukohej me kulturën dhe gjuhën greke duke humbur traditat dhe gjuhën e mëmës, shqipen.

Në ato vite greqizimi po shtrihej në të gjitha trevat që banoheshin nga popullsia shqiptare. Ky greqizim përhapej në forma të ndryshme si në arsim, në kishë dhe politikë administrative.

Gjatë mësimit të gjuhës greke në shkollën e katundit të tij ai u thoshte nxënësve: “Përmbi çdo gjë gjuha shqipe ishte ajo që duhej mësuar, sa më parë…”. Me një vullnet dhe guxim djalërie ai vendosi të hapte shkollat e para në disa fshatra që banoheshin nga shqiptarët përreth Kosturit dhe Follorinës. Shkrimin e gjuhës shqipe me Alfabetin e Stambollit Kristo Negovani e kishte mësuar në Rumani, ku kishte punuar marangoz për tre vjet. Ato vite ishte lidhur edhe me shoqatën “Drita” dhe me disa anëtarë të shoqatës “Djalëri” të Stambollit.

Më 1897 u shugurua prift në fshatin e tij. Ky dalë i ri, i cili për hir të Çështjes Kombëtare u bë prift do jetë pararendësi i frymëzimit për themelimin e Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare.

Kisha dhe shtëpia e Papa Kristos u bënë vatrat e para, ku mësohej gjuha shqipe, por kjo gjë nuk u pëlqeu grekëve, të cilët e kërcënuan disa herë. Ishte një natë e errët e 12 Shkurtit të vitit 1905. Mësonjësi Kristo Negovani po shpërndante naforën në kishë, një grup njerëzish të panjohur e rrëmbyen dhe e shpunë jashtë fshatit. Në errësirë të dërguarit e Dhespot Fotit filluan ta masakronin Papa Kriston me sopata e thika. Pasi e copëtuan trupin, i prenë kokën për t’ia dërguar porositësit të kësaj vrasje. Por, kriminelët e dërguar nga Athina nuk u ndalën me kaq, po atë natë ata i vranë dhe të vëllanë, Theodhos Negovanin, i cili gjithashtu përhapte shkollën në gjuhën shqipe. Atdhetarët shqiptarë kudo që ishin u prekën shumë nga këto dy vrasje që ndodhën.

Poeti i asaj kohe, Loni Logri, shkruajti një vajtim për të.

Papa Kriston e vranë,

Dhe s’ra për të një këmbanë,

Por malet e Shqipnisë

Dhe shpellat e malësisë

Thërrisnin an’ e mbanë,

Papa Kriston e vranë!

Histori e shkurtër e fshatit Negovan-Flamburo

Fshatit Negovan, në vitin 1928 iu ndërrua emri në Flamburo. Në këtë fshat ende banojnë shqiptarë ortodoksë dhe pak vllehë. Nga viti 1912 e deri 1928, në Negovan banonin rreth 1.100 njerëz.

Fshati Negovan është i njohur për atdhetarizmin e banorëve të tij, për hapjen e shkollës shqipe dhe mbajtjen meshës në gjuhën shqipe që në fillim të shekullit XX. Në këtë fshat kanë lindur shumë figura kombëtare, ndër ta përmendim Papa Kristo dhe Theodhos Harallambi Negovani, të cilët u vranë nga grekët më 1905, sepse u mësonin fëmijëve të fshatit gjuhën shqipe. Papa Vasil Gjikë Stillo është nipi i Negovanëve, i cili më 1910, bëri përpjekje që në kishën e fshatit të mbante meshën në gjuhën shqipe dhe e goditën me thika gjatë meshës, vdiq më 16 janar 1910 në spitalin e burgut të Manastirit.

Për vrasjen, në Negovan, të priftit shqiptar që dëshironte ta kthente liturgjinë në kishë nga gjuha greke në gjuhën shqipe ka shkruar edhe Brailsford.

Shumë dokumente historikë vërtetojnë që Negovani ka qenë fshat i pastër shqiptar. Pleqësia e fshatit në fund të vitit 1909, lajmëronte me një letër në gjuhën shqipe prej tre faqesh se është hapur shkolla shqipe “Dituria”, me mësonjës Petro Nini Luarasin. Në letër thuhet që shkolla në Negovan ka nevojë për libra dhe fletore për rreth 40 nxënës, djem dhe vajza, të cilët e kishin braktisur shkollën në gjuhën greke. Në fund letra është firmosur nga pleqësia e shkollës, kryeplaku Sotir Kristo, arkëtari Sotir A. Xoxe, pleqnar Naso Tire dhe mësonjësi Petro Nini Luarasi. Në fund letra ka edhe vulën e pleqësisë së mësonjëtores me vitin e themelimit të saj 1909. Origjinali i kësaj letre gjendet në muzeun e qytetit të Elbasanit. Kjo shkollë u drejtua deri në vitin 1911 nga Petro Luarasi.

Nga Negovani është dhe ish-ministri i brendshëm i Republikës së Shqipërisë Koçi Xoxe (1911-1949), njëri nga figurat qendrore të Partisë Komuniste. Gjatë kohës së diktaturës komuniste është shkruar që Koçi Xoxe ishte sllavfolës, por në Negovan nuk ka pasur asnjë familje sllavfolëse. Një kushëri i Koçi Xoxes i quajtur Mihal Xoxe, në fund të shekullit XIX kishte ngritur në Kostancë një shtypshkronjë nga më të mëdhatë të asaj periudhe në Rumani, ku rilindësit shqiptarë botonin veprat e tyre patriotike. Aty janë botuar edhe librat e Frashëllinjëve, të Naimit, Abdylit të Samiut dhe të shkrimtarëve e patriotëve të tjerë të Rilindjes Kombëtare, të cilat ndezën në ato vite shumë ndjenjat patriotike. Negovani në fillim të shekullit XX ishte fshat shumë i madh dhe numëronte mbi 500 shtëpi të banuara qind për qind me shqiptarë.

Në një shkrim të botuar në gazetën gjermane “Der Spiegel”, më 10 nëntor 2003, Renate Flottau, shkruan se në Flamburo (Negovan) kishte takuar një të moshuar që shiste mollë anës rrugës dhe ai i kishte thënë që shqiptarët vendas nuk guxojnë as të flasin shqip në shtëpitë e tyre. Grekët na kanë asimiluar. Nuk ka shkolla shqipe apo institucione kulturore.

Nga të dhënat e regjistrimeve të popullsisë që do sjellim më poshtë, nuk na rezulton që në Negovan të ketë familje sllave.

Shina, 1.500 banorë të krishterë, kishë, shkollë dhe një han.

Kënçov, 620 shqiptarë të krishterë dhe 100 vllehë.

Brankof, 96 bullgarë të krishterë, 110 grekë, 300 vllehë dhe 1.080 shqiptarë të krishterë. Fshati kishte dy shkolla fetare, tre mësues dhe 200 nxënës.

Millojeviq, 110 shtëpi ku banojnë shqiptarë ortodoks dhe 3 shtëpi vllehë ortodoks.

Në regjistrimin e vitit 1932, fshati kishte 210 familje të huaja që flisnin gjuhën shqipe dhe pak prej tyre gjuhën sllave dhe rumanishten, dhe 44 familje kanë deklaruar hapur se janë shqiptarë.

Riki Van Boeschoten dhe Helleen van der Minne: Banorët e Negovanit janë deklaruar të gjithë shqiptarë. Sot fshati i përket komunës së Perasmatos dhe ka rreth 420 banorë.

Lini një koment

Adresa juaj e Email-it nuk do të bëhet publike

Mund të përdorni HTML tags dhe atributet: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>